คุณสมประสงค์ โหรชัยยะ (ผู้ชำนาญการอาวุโส ศูนย์พัฒนากฎหมาย สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA)) อธิบายว่า ปัจจุบัน ETDA มีภารกิจในการกำกับบริการสำคัญภายใต้กฎหมายว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ โดยประเด็นที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการเสวนาประกอบด้วยบริการพิสูจน์และยืนยันตัวตนทางดิจิทัล (Digital ID) และการประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ ซึ่งเกิดขึ้นจากความจำเป็นในการตอบสนองต่อความเสี่ยงใหม่ ๆ ที่เกิดจากเทคโนโลยีและการขยายตัวของแพลตฟอร์ม

ในอดีต การหลอกลวงอาจอยู่ในรูปการซื้อสินค้าแล้วไม่ได้รับสินค้า หรือสินค้าและบริการไม่ตรงตามโฆษณา แต่เมื่อมีแพลตฟอร์มดิจิทัลและระบบโฆษณาออนไลน์ การเผยแพร่เนื้อหาหลอกลวงสามารถเข้าถึงบุคคลจำนวนมากได้ในระยะเวลาสั้น จึงต้องพัฒนากฎหมายจากการมุ่งลงโทษภายหลังเกิดความเสียหายเพียงอย่างเดียว ไปสู่การกำหนดมาตรการเชิงป้องกัน แก่บุคคลหรือผู้ประกอบการซึ่งมีความสามารถลดความเสี่ยงก่อนเกิดเหตุ

วิทยากรแบ่งมาตรการทางกฎหมายออกเป็นสองลักษณะสำคัญ กล่าวคือ มาตรการหลังเกิดเหตุ ซึ่งประเทศไทยมีกฎหมายอาญา กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค และกฎหมายอื่นรองรับอยู่แล้ว กับมาตรการก่อนเกิดเหตุ ซึ่งเป็นการกำหนดหน้าที่บางประการแก่แพลตฟอร์มเพื่อลดความเสี่ยงก่อนที่ผู้บริโภคจะได้รับความเสียหาย

สำหรับการกำกับแพลตฟอร์มดิจิทัล หลักสำคัญประการหนึ่งคือ ความโปร่งใสและความเป็นธรรม แพลตฟอร์มจึงต้องมีการประกาศข้อตกลงและเงื่อนไขการให้บริการให้ผู้ใช้บริการทราบ นอกจากนี้ยังใช้แนวทางการกำกับตามระดับความเสี่ยง กล่าวคือ หากแพลตฟอร์มมีขนาดใหญ่หรือกิจกรรมบนแพลตฟอร์มมีความเสี่ยงสูงต่อประชาชน ก็สามารถกำหนดหน้าที่เพิ่มเติมให้เหมาะสมกับระดับความเสี่ยงนั้นได้

ตัวอย่างที่ยกขึ้นอธิบาย ได้แก่ สินค้าที่กฎหมายกำหนดมาตรฐาน เช่น สินค้าที่อยู่ภายใต้การกำกับของสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมหรือสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เมื่อมีการนำสินค้าดังกล่าวขึ้นขายบนแพลตฟอร์ม แพลตฟอร์มอาจมีหน้าที่ตรวจสอบข้อมูลกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนอนุญาตให้ผู้ขายนำสินค้าขึ้นจำหน่าย เพื่อป้องกันมิให้สินค้าที่ไม่ได้มาตรฐานกระจายไปถึงผู้บริโภคจำนวนมาก

อีกตัวอย่างหนึ่งคือบริการเรียกรถผ่านแพลตฟอร์ม ซึ่งเดิมกรมการขนส่งทางบกกำกับ “รถ” และ “คนขับ” แต่เมื่อบริการถูกย้ายขึ้นสู่แพลตฟอร์ม อำนาจกำกับเดิมอาจไม่ครอบคลุมแพลตฟอร์มโดยตรง จึงเกิดการประสานอำนาจระหว่างหน่วยงาน เพื่อให้หลักเกณฑ์ด้านความปลอดภัยและการให้บริการสามารถนำไปใช้กับแพลตฟอร์มได้ด้วย แนวทางดังกล่าวสะท้อนว่าการกำกับแพลตฟอร์มจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือระหว่าง ETDA กับหน่วยงานเฉพาะด้าน มิใช่ให้ ETDA ดำเนินการทุกเรื่องโดยลำพัง

ในเรื่องอาชญากรรมทางเทคโนโลยี ผู้แทน ETDA ยังกล่าวถึงมาตรการที่กำหนดให้แพลตฟอร์มหรือสื่อสังคมออนไลน์ดำเนินการต่อเนื้อหาที่ได้รับแจ้งว่าเข้าข่ายอาชญากรรมทางเทคโนโลยีภายในระยะเวลาที่กำหนด ตลอดจนมาตรการเกี่ยวกับการพิสูจน์และยืนยันตัวตนของผู้ซื้อโฆษณาออนไลน์ เนื่องจากการยิงโฆษณาเป็นช่องทางสำคัญในการหลอกลงทุน หลอกสมัครงาน หรือหลอกลวงในรูปแบบอื่น โดยแนวทางดังกล่าวมุ่งให้สามารถระบุตัวผู้ซื้อโฆษณาได้ภายหลังหากเกิดเหตุขึ้น

สาระสำคัญอีกประการหนึ่งคือ การไม่ปฏิบัติตามมาตรการบางประเภทอาจมิได้มีโทษอาญาโดยตรง แต่หากความเสียหายเกิดขึ้นเพราะผู้ให้บริการไม่ดำเนินมาตรการที่กฎหมายกำหนด และส่งผลให้ไม่สามารถระบุตัวผู้กระทำได้ ผู้ให้บริการอาจต้องมีส่วนร่วมรับผิดในความเสียหาย ตามกรอบกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนแนวคิดจากการลงโทษเฉพาะผู้หลอกลวงไปสู่การกำหนดความรับผิดแก่ผู้ที่อยู่ในตำแหน่งสามารถป้องกันความเสี่ยงได้ด้วย

สำหรับประสิทธิผลในการประสานงานกับแพลตฟอร์ม เห็นว่า เมื่อหน่วยงานหรือศูนย์รับเรื่องร้องเรียนประสานไปยังแพลตฟอร์มในเรื่องที่ทุกฝ่ายเห็นตรงกันว่าเป็นปัญหา เช่น เนื้อหาหลอกลวงหรือเนื้อหาที่ผิดกฎ แพลตฟอร์มส่วนใหญ่ให้ความร่วมมือ โดยอาจดำเนินการปิดบัญชี ระงับบัญชี หรือใช้มาตรการตามเงื่อนไขการให้บริการ ทั้งนี้ ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลที่วิทยากรระบุในที่ประชุมและควรใช้ในฐานะข้อมูลจากการอภิปราย มิใช่ผลการตรวจสอบอิสระของรายงาน

พ.ต.ต.นันทวัฒน์ ตาแว่น (กองบังคับการปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยี กองบัญชาการตำรวจสอบสวนกลาง) อธิบายพัฒนาการของการบังคับใช้กฎหมายกับการหลอกลวงออนไลน์ว่า ในอดีตคดีลักษณะดังกล่าวอาศัยบทบัญญัติในประมวลกฎหมายอาญาว่าด้วยการฉ้อโกงเป็นฐานสำคัญ แต่เมื่อรูปแบบการกระทำความผิดเปลี่ยนแปลงไปและเกี่ยวข้องกับบัญชีธนาคาร ระบบสื่อสาร และเทคโนโลยีมากขึ้น จึงมีการพัฒนากฎหมายและมาตรการเพิ่มเติมเพื่อให้สามารถจัดการเส้นทางการเงินและผู้ที่เกี่ยวข้องกับโครงสร้างของอาชญากรรมได้มากขึ้น

ประเด็นสำคัญจากฝ่ายตำรวจอยู่ที่ความแตกต่างระหว่างการระงับหรือจัดการความเสียหายอย่างรวดเร็ว กับกระบวนการพิสูจน์ความผิดทางอาญา กล่าวคือ แม้ระบบจะสามารถแจ้งเหตุ อายัดหรือระงับธุรกรรม หรือส่งต่อข้อมูลระหว่างหน่วยงานได้เร็วขึ้น แต่การดำเนินคดีอาญายังคงต้องอาศัยกระบวนการสอบสวน การรวบรวมพยานหลักฐาน การพิสูจน์ตัวผู้กระทำและเจตนา ตลอดจนการติดตามเส้นทางของเงิน ซึ่งในคดีออนไลน์มักมีผู้เกี่ยวข้องและบัญชีหลายทอด

วิทยากรเห็นว่า การเพิ่มบทบัญญัติทางกฎหมายเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากไม่มีระบบที่ทำให้ข้อมูลจากธนาคาร แพลตฟอร์ม ผู้ให้บริการโทรคมนาคม และหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายสามารถเชื่อมโยงกันได้อย่างรวดเร็ว การป้องกันและติดตามเงินคืนจึงเป็นปัญหาที่ต้องพิจารณาทั้งในมิติของกฎหมาย กระบวนการทำงาน และเทคโนโลยีควบคู่กัน

ในการอภิปรายเชิงวิชาการ วิทยากรได้ขยายประเด็นจากการมีกฎหมาย “ก่อนเกิดเหตุ” และ “หลังเกิดเหตุ” ไปสู่คำถามสำคัญอีกระดับว่าเมื่อแพลตฟอร์มมีบทบาทมากกว่าการเป็นตัวกลาง ผู้ให้บริการควรมีความรับผิดในเนื้อหาหรือการหลอกลวงที่เกิดขึ้นผ่านระบบของตนเพียงใด โดยเฉพาะกรณีที่แพลตฟอร์มมีเทคโนโลยีหรือเครื่องมือช่วยสร้าง จัดลำดับ กระจาย หรือเพิ่มประสิทธิภาพของโฆษณา

วิทยากรยกกรณีศึกษาต่างประเทศเพื่อแสดงให้เห็นว่า ข้อพิพาทในปัจจุบันไม่ได้จำกัดอยู่เพียงคำถามว่าแพลตฟอร์ม “รู้” หรือ “ไม่รู้” ว่าเนื้อหาหลอกลวงอยู่บนระบบเท่านั้น แต่เริ่มพิจารณาถึงบทบาทของระบบอัลกอริทึมและเครื่องมือโฆษณาที่แพลตฟอร์มจัดให้ว่ามีส่วนในการเพิ่มประสิทธิภาพหรือขยายการเข้าถึงของเนื้อหาหลอกลวงหรือไม่

ตัวอย่างหนึ่งคือการซื้อ Sponsored Link ผ่านระบบโฆษณาของ Google โดยผู้ซื้อโฆษณาเลือกคำค้นหรือ Keyword ที่ทำให้ผู้บริโภคซึ่งกำลังค้นหาสินค้าหรือยี่ห้อหนึ่งถูกนำไปยังเว็บไซต์หรือแพลตฟอร์มของอีกกิจการหนึ่ง และต่อมาถูกหลอกลวง ประเด็นจึงอยู่ที่ว่า การออกแบบระบบโฆษณาที่ทำให้ผู้บริโภคเกิดความเข้าใจผิดหรือถูกนำไปยังผู้หลอกลวงควรถูกพิจารณาในทางกฎหมายอย่างไร

อีกกรณีที่อภิปรายคือข้อพิพาทที่มีการนำภาพหรือชื่อของบุคคลสาธารณะไปใช้ในโฆษณาหลอกลงทุน และมีข้อโต้แย้งว่าแพลตฟอร์มมิได้เป็นเพียงพื้นที่วางโฆษณา แต่มีเครื่องมือปัญญาประดิษฐ์และระบบที่ช่วยผู้ลงโฆษณาปรับแต่งหรือ “optimize” เนื้อหาให้เข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้ดีขึ้น จึงเกิดคำถามว่า เมื่อแพลตฟอร์มมีบทบาทในกระบวนการสร้างหรือเพิ่มประสิทธิภาพเนื้อหาแล้ว สถานะของแพลตฟอร์มควรยังได้รับการคุ้มครองเช่นเดียวกับตัวกลางที่ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับเนื้อหาหรือไม่

อย่างไรก็ดี วิทยากรไม่ได้สรุปว่าทุกกรณีแพลตฟอร์มต้องรับผิด แต่เสนอว่าเป็นพื้นที่ทางกฎหมายที่จำเป็นต้องศึกษาเพิ่มเติม โดยเฉพาะเรื่องระดับการมีส่วนร่วมของแพลตฟอร์ม พยานหลักฐานที่ต้องใช้เพื่อแสดงความเชื่อมโยงระหว่างระบบของแพลตฟอร์มกับความเสียหาย และสถานการณ์ใดที่ควรทำให้แพลตฟอร์มมีหน้าที่หรือความรับผิดเพิ่มขึ้น

ดังนั้น ข้อเสนอในฐานะนักวิชาการคือ จำเป็นต้องศึกษาวิจัยต่อไปว่า ในระบบกฎหมายไทยสามารถเอาผิดแพลตฟอร์มได้มากน้อยเพียงใด ภายใต้ข้อเท็จจริงประเภทใด และต้องอาศัยพยานหลักฐานระดับใด จึงจะสามารถสร้างการคุ้มครองผู้บริโภคได้จริงโดยไม่กำหนดความรับผิดกว้างเกินสมควร

คุณโสภณ หนูรัตน์ นำเสนอปัญหาจากมุมมองของสภาองค์กรของผู้บริโภค โดยให้ความสำคัญกับบทบาทของแพลตฟอร์มในฐานะพื้นที่ที่ผู้บริโภคถูกนำเข้าสู่กระบวนการหลอกลวง โดยเฉพาะโฆษณาออนไลน์และการซื้อพื้นที่โฆษณาที่สามารถกำหนดกลุ่มเป้าหมายได้อย่างแม่นยำ

สาระสำคัญของข้อเสนอคือ หากแพลตฟอร์มมีรายได้จากการขายพื้นที่โฆษณาและมีความสามารถในการตรวจสอบผู้ซื้อโฆษณา ก็ควรมีระบบยืนยันตัวตนและเก็บข้อมูลที่เพียงพอ เพื่อป้องกันไม่ให้มิจฉาชีพสามารถซื้อโฆษณา เปิดบัญชีใหม่ หรือหลบหนีจากการติดตามได้โดยง่าย การกำหนดให้ผู้ซื้อโฆษณาต้องยืนยันตัวตนจึงเป็นมาตรการที่องค์กรผู้บริโภคเห็นว่าสามารถลดการใช้แพลตฟอร์มเป็นเครื่องมือหลอกลวงได้ หากมีการบังคับใช้อย่างจริงจัง

วิทยากรแสดงความคาดหวังว่า แพลตฟอร์มควรมีความรับผิดชอบมากขึ้นและการมีมาตรการตรวจสอบผู้ซื้อโฆษณาจะช่วยลดการซื้อโฆษณาเพื่อยิงแอดหลอกลวงผ่านแพลตฟอร์ม และเห็นว่าควรเร่งให้มาตรการดังกล่าวสามารถนำไปใช้ได้โดยเร็ว

อาจารย์ไพศาล ลิ้มสถิตย์ กล่าวถึงปัญหาการคุ้มครองผู้บริโภคในธุรกรรมออนไลน์ โดยเฉพาะธุรกรรมที่เกิดขึ้นผ่านแพลตฟอร์ม และตั้งข้อสังเกตถึงช่องว่างของกฎหมายที่เกิดจากการยกเว้นผู้ประกอบธุรกิจบางกลุ่มออกจากระบบกำกับ อีกทั้งยังกล่าวถึงกฎหมาย Digital Services Act (DSA) ของสหภาพยุโรป บังคับใช้กับทุกแพลตฟอร์มออนไลน์ตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ 2567 เพื่อคุ้มครองผู้บริโภคและลดความเสี่ยงจากการถูกหลอกลวง โดยกำหนดให้แพลตฟอร์มเปิดเผยระบบตรวจสอบและถอดเนื้อหาที่ไม่เหมาะสม รวมถึงเปิดเผยตัวตนผู้โฆษณาให้ประชาชนตรวจสอบได้ โดยไม่จำกัดระยะเวลาจัดเก็บข้อมูล ซึ่งต่างจากประกาศมาตรการปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยีของคณะกรรมการธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ของไทย (บังคับใช้ 1 พฤศจิกายน 2569) ที่กำหนดให้จัดเก็บข้อมูลผู้โฆษณาไม่น้อยกว่า 90 วันนับจากวันที่โฆษณาเสร็จสิ้น ทำให้ข้อมูลโฆษณาจะสูญหายทันทีเมื่อพ้นกำหนด

วิทยากรยกประเด็นจากประสบการณ์ในการทำงานด้านคุ้มครองผู้บริโภคและการมีส่วนร่วมในคณะอนุกรรมาธิการในอดีตว่า มีข้อยกเว้นสำหรับผู้ประกอบธุรกิจอีคอมเมิร์ซบางประเภท โดยเหตุผลที่ได้รับคำชี้แจงจากหน่วยงานรัฐในขณะนั้นคือ ความต้องการส่งเสริมธุรกิจอีคอมเมิร์ซ วิทยากรตั้งข้อสังเกตว่า การใช้นโยบายส่งเสริมธุรกิจเป็นเหตุในการยกเว้นผู้ประกอบการจำนวนมากจากมาตรการกำกับ อาจทำให้เกิดช่องว่างในการคุ้มครองผู้บริโภค หากขอบเขตของข้อยกเว้นกว้างเกินไป

ประเด็นดังกล่าวสะท้อนความจำเป็นในการสร้างสมดุลระหว่างการส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัลกับการคุ้มครองผู้บริโภค กล่าวคือ การสนับสนุนธุรกิจออนไลน์ไม่ควรหมายถึงการลดมาตรฐานการกำกับจนผู้บริโภคต้องแบกรับความเสี่ยงจากการทำธุรกรรมโดยไม่มีระบบตรวจสอบผู้ประกอบการที่เหมาะสม

เมื่อพิจารณาความเห็นของวิทยากรและผู้เข้าร่วมประชุมร่วมกัน สามารถเห็นกรอบปัญหาหลักของการหลอกลวงออนไลน์ได้ 3 ระดับ กล่าวคือ ระดับแรก คือ ความรับผิดของผู้กระทำการหลอกลวงโดยตรง ระดับที่สอง คือ หน้าที่ของผู้ประกอบการที่อยู่ในระบบนิเวศของการหลอกลวง เช่น แพลตฟอร์ม ผู้ให้บริการโฆษณา ธนาคาร และผู้ให้บริการระบบสื่อสาร และระดับที่สาม คือ ประสิทธิภาพของระบบกำกับดูแลและการประสานงานของหน่วยงานรัฐ

แนวโน้มสำคัญจากการอภิปรายคือ การแก้ปัญหาไม่ควรอาศัยเฉพาะมาตรการภายหลังเกิดความเสียหาย (ex post enforcement) แต่ต้องเพิ่ม มาตรการป้องกันก่อนเกิดเหตุ (ex ante prevention) เช่น การพิสูจน์ตัวตนผู้ซื้อโฆษณา การตรวจสอบผู้ขายหรือสินค้าที่มีความเสี่ยง การกำหนดหน้าที่แพลตฟอร์มตามระดับความเสี่ยง และการเก็บข้อมูลที่สามารถใช้ติดตามผู้กระทำภายหลังได้ ขณะเดียวกันต้องพัฒนาระบบเยียวยาให้ผู้เสียหายสามารถแจ้งเหตุ อายัดเงิน และติดตามทรัพย์สินได้อย่างรวดเร็ว

ประเด็นที่ยังต้องศึกษาต่ออย่างสำคัญคือ ขอบเขตความรับผิดของแพลตฟอร์ม โดยเฉพาะเมื่อแพลตฟอร์มไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นพื้นที่กลาง แต่มีระบบอัลกอริทึม ปัญญาประดิษฐ์ หรือเครื่องมือโฆษณาที่ช่วยคัดเลือก ปรับแต่ง หรือขยายการเข้าถึงของเนื้อหา ทั้งนี้ การกำหนดความรับผิดควรพิจารณาระดับการมีส่วนร่วม ความสามารถในการป้องกันความเสี่ยง ความสัมพันธ์เชิงเหตุผลกับความเสียหาย และพยานหลักฐานที่สามารถพิสูจน์ข้อเท็จจริงดังกล่าวได้อย่างเหมาะสม

ในภาพรวม การเสวนาจึงสะท้อนการเปลี่ยนแนวคิดจากการมองปัญหาการหลอกลวงออนไลน์ว่าเป็นเพียง “คดีระหว่างมิจฉาชีพกับผู้เสียหาย” ไปสู่การมองเป็น “ปัญหาเชิงระบบของระบบนิเวศดิจิทัล” ซึ่งผู้ที่มีอำนาจควบคุมเทคโนโลยี ข้อมูล การโฆษณา และเส้นทางการเงินอาจต้องมีหน้าที่ในการป้องกันความเสียหายตามระดับของบทบาทและความสามารถของตนด้วย